فصلنامه تحولات سیاسی اجتماعی معاصر ایران

فصلنامه تحولات سیاسی اجتماعی معاصر ایران

جایگاه سیاست اصل قانونی بودن جرم و مجازات ها در فقه و نظم کنونی حقوق کیفری ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علی ستارچه 1
کیومرث کلانتری درونکلا 2
1 گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، واحد گرگان، دانشگاه آزاد اسلامی، گرگان، ایران
2 جزا و جرم شناسی دانشگاه مازندران
10.30510/pscci.2026.604295.1457
چکیده
اصل قانونی بودن جرایم و مجازات‌ها از بنیادین‌ترین ارکان حقوق کیفری مدرن به شمار می‌رود که در فقه امامیه با قاعده بنیادین «قبح عقاب بلا بیان» قرابت مفهومی و ماهوی دارد. هدف اساسی این اصل، تحدید قلمرو قدرت حاکمیت، تضمین حقوق و آزادی‌های فردی و برقراری امنیت قضایی برای شهروندان از طریق شفاف‌سازی عناوین مجرمانه و واکنش‌های کیفری است. در نظام حقوقی ایران، این اصل در اصول متعددی از قانون اساسی (نظیر اصول ۲۲، ۲۵، ۳۲، ۳۶، ۳۷، ۱۶۶ و ۱۶۹)، مواد ۲ و ۱۲ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ و مقررات آیین دادرسی کیفری تجلی یافته است. با وجود این شناسایی تقنینی، پژوهش حاضر با اتکا به روش توصیفی–تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه‌ای به بررسی چالش‌ها و جایگاه واقعی این اصل در نظم کیفری کنونی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که مواردی همچون تجویز مراجعه به منابع فقهی در امور کیفری، اعطای اختیارات گسترده تفسیری به قضات، کاربرد عبارات کلی و کش‌دار در متون قانونی و پیش‌بینی مواردی از اجرای عدالت توسط اشخاص عادی، متضمن عدول آشکار از الزامات اصل قانونی بودن است. از این رو، بازنگری قوانین، حذف ابهامات متنی و التزام دقیق به اصل تفسیر مضیق نصوص جزایی ضرورتی اجتناب‌ناپذیر محسوب می‌شود.
کلیدواژه‌ها
صل قانونی بودن
قبح عقاب بلا بیان
حقوق کیفری ایران
امنیت قضایی
تفسیر مضیق
جرم‌انگاری قانونی

  • تاریخ دریافت 03 مهر 1405
  • تاریخ پذیرش 05 آبان 1404