تحلیل امکانات و ظرفیت های هوش مصنوعی در سیاست استنباط احکام شرعی

ضرابیان, نجمه; برنا, علی محمد; پیله ور, مرضیه

doi:10.30510/pscci.2025.527216.1291

تحلیل امکانات و ظرفیت های هوش مصنوعی در سیاست استنباط احکام شرعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

نجمه ضرابیان ¹

علی محمد برنا ²

مرضیه پیله ور ³

¹ دانشجوی دکترای گروه الهیات، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران

² استادیار گروه الهیات، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران

³ دانشیار گروه الهیات، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران

10.30510/pscci.2025.527216.1291

چکیده

هوش مصنوعی طی سال‌های اخیر با ورود به عرصه علوم اسلامی، به ویژه استنباط احکام شرعی، تحولات چشمگیری را رقم زده است. فرآیند استنباط که سنتاً مبتنی بر پژوهش عمیق، اجتهاد فقیه و استفاده از منابع چهارگانه بوده، اکنون با ابزارهایی چون یادگیری ماشین، داده‌کاوی، سیستم‌های خبره و تحلیل کلان‌داده‌ها، افق تازه‌ای یافته است. این فناوری‌ها با ارتقای سرعت، جامعیت و دقت در تحلیل متون دینی و فتاوا، امکان شناسایی الگوها، دسته‌بندی موضوعات و کشف روابط پنهان را فراهم می‌کنند. از سوی دیگر، هوش مصنوعی کمک می‌کند مسائل مستحدثه و نیازهای نوپدید مسلمانان با سرعت بیشتری شناسایی و پاسخ داده شود. با وجود این ظرفیت‌ها، چالش‌هایی چون لزوم استانداردسازی منابع دینی، تضمین صحت داده‌ها، حفظ روح اجتهاد و استقلال فقیه، و خطر سطحی‌نگری یا تفسیر ماشینی نیز مطرح است. کارشناسان دینی تأکید دارند که جایگاه فقیه و تفسیر انسانی باید محفوظ بماند و هوش مصنوعی نقش ابزار تکمیلی و کمک‌کننده را ایفا کند. با این‌حال، آینده فقه و استنباط بی‌تردید متأثر از فناوری‌های هوشمند و علوم داده خواهد بود و می‌تواند نقش مهمی در پاسخ به چالش‌های نوین جامعه دینی داشته باشد.

کلیدواژه‌ها

هوش مصنوعی

استنباط احکام شرعی

فقه اسلامی

داده‌کاوی

کلان‌داده

اجتهاد